Gan được ví như lá chắn bảo vệ cơ thể, đảm nhận hơn 500 chức năng quan trọng như lọc độc tố, dự trữ năng lượng và sản xuất enzym tiêu hóa. Tuy nhiên, ung thư gan lại là một trong những bệnh ung thư nguy hiểm nhất, đứng hàng đầu về tỷ lệ tử vong tại Việt Nam.

Điều đáng lo ngại là ung thư gan thường không có triệu chứng rõ rệt ở giai đoạn đầu, dẫn đến việc phát hiện muộn và làm giảm hiệu quả điều trị. Chính vì vậy, việc nhận biết sớm các dấu hiệu và chủ động phòng ngừa là cách hiệu quả nhất để bảo vệ sức khỏe.

Vậy ung thư gan là gì?

Ung thư gan, chủ yếu là Hepatocellular Carcinoma (HCC) — ung thư xuất phát từ tế bào gan — là một trong những loại ung thư phổ biến và gây tử vong hàng đầu trên thế giới:

  • Năm 2020 có khoảng 905.700 ca mắc mới và 830.200 ca tử vong do ung thư gan 

  • Ước tính năm 2022 cũng cho thấy có tới 866.136 ca mắc mới

  • Theo nguồn khác, mỗi năm có khoảng 841.000 ca mới và 782.000 ca tử vong toàn cầu

Ung thư gan hiện là loại ung thư phổ biến thứ 6 nhưng lại là nguyên nhân thứ 4 gây tử vong do ung thư toàn cầu.

Dấu hiệu nhận biết sớm ung thư gan

Ung thư gan thường diễn tiến âm thầm trong giai đoạn đầu, khiến nhiều người chủ quan hoặc nhầm lẫn với các bệnh lý tiêu hóa thông thường. Tuy nhiên, các chuyên gia cảnh báo vẫn có những triệu chứng đặc trưng mà bạn cần đặc biệt lưu ý:

1. Đau tức hoặc khó chịu vùng bụng trên bên phải

  • Đây là triệu chứng phổ biến nhất, thường ở dạng đau âm ỉ, kéo dài.

  • Nguyên nhân: khối u phát triển gây căng giãn bao gan hoặc chèn ép vào dây thần kinh.

  • Một số bệnh nhân còn cảm giác đau lan lên vai phải hoặc ra sau lưng.

  • Theo Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh, đau vùng gan là dấu hiệu cảnh báo sớm nhưng dễ bị nhầm với đau dạ dày, đau túi mật

2. Sụt cân nhanh, chán ăn

  • Người bệnh có thể giảm 5–10% cân nặng trong vài tháng, ngay cả khi không ăn kiêng hay tập luyện.

  • Đi kèm là cảm giác chán ăn, đầy bụng, nhanh no, đặc biệt với các món nhiều dầu mỡ.

  • Đây là triệu chứng thường gặp ở 70–80% bệnh nhân ung thư gan theo thống kê lâm sàng tại Bệnh viện K

3. Vàng da, vàng mắt và nước tiểu sẫm màu

  • Khi tế bào gan bị tổn thương, bilirubin trong máu tăng cao → gây vàng da, vàng củng mạc mắt.

  • Nước tiểu có màu nâu đậm hoặc sẫm như trà đặc.

  • Đây là dấu hiệu khá đặc hiệu của tổn thương gan nặng hoặc ung thư gan

Bệnh vàng da ở người lớn có nguy hiểm không?

4. Mệt mỏi, suy nhược toàn thân

  • Người bệnh thường thấy kiệt sức, dễ mệt, giảm tập trung.

  • Tình trạng này do gan không còn khả năng chuyển hóa dinh dưỡng và đào thải độc tố, khiến cơ thể thiếu năng lượng.

  • Đây là một trong những dấu hiệu được Hiệp hội Gan Mật Mỹ (AASLD) nhấn mạnh trong hướng dẫn tầm soát HCC

5. Ngứa da, nổi mẩn

  • Gan suy yếu khiến muối mật tích tụ trong máu, gây cảm giác ngứa ngáy, khó chịu, đôi khi kèm theo mề đay hoặc mụn nhọt.

  • Đây là triệu chứng thường bị bỏ qua vì dễ nhầm với dị ứng da.

Bị nóng gan nổi mẩn ngứa phải làm sao để cải thiện?

6. Cổ trướng (bụng phình to bất thường)

  • Khi ung thư gan tiến triển, dịch ổ bụng bắt đầu ứ đọng, khiến bụng căng trướng, phình to dù cân nặng không đổi.

  • Cổ trướng là dấu hiệu bệnh đã ở giai đoạn muộn, đi kèm nguy cơ biến chứng xuất huyết tiêu hóa.

7. Sờ thấy khối u vùng hạ sườn phải

  • Một số bệnh nhân có thể sờ thấy một khối cứng dưới xương sườn phải, kích thước thay đổi tùy theo giai đoạn khối u.

  • Đây là triệu chứng thường gặp trong ung thư gan giai đoạn trung bình – tiến triển

    Đau tức hạ sườn bên phải, coi chừng u gan ác tính

Ung thư gan giai đoạn sớm có thể chỉ biểu hiện bằng mệt mỏi, chán ăn, đau âm ỉ bụng phải. Khi có thêm vàng da, cổ trướng, sờ thấy khối u, thường bệnh đã tiến triển.

Vì vậy, nếu bạn thuộc nhóm nguy cơ cao (nhiễm viêm gan B/C, xơ gan, nghiện rượu, béo phì, gan nhiễm mỡ), hãy:

  • Tầm soát định kỳ 6 tháng/lần bằng siêu âm và xét nghiệm AFP.

  • Đi khám ngay khi có ≥ 2 triệu chứng kéo dài trên 2 tuần.

Biến chứng khi phát hiện muộn

Khi không được chẩn đoán và điều trị sớm, ung thư gan có thể gây ra nhiều biến chứng nguy hiểm, ảnh hưởng nghiêm trọng đến chất lượng sống:

1. Cổ trướng – bụng phình to bất thường

  • Do dịch ổ bụng tích tụ quá mức khi gan mất khả năng điều hòa dịch.

  • Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), có tới 50% bệnh nhân ung thư gan giai đoạn muộn bị cổ trướng.

2. Xuất huyết tiêu hóa

  • Khối u làm tăng áp lực tĩnh mạch cửa, gây giãn vỡ tĩnh mạch thực quản hoặc dạ dày.

  • Triệu chứng: nôn ra máu, đi ngoài phân đen.

  • Đây là biến chứng gây tử vong nhanh chóng nếu không cấp cứu kịp thời.

3. Bệnh não gan

  • Do độc tố amoniac tích tụ trong máu, ảnh hưởng trực tiếp đến não bộ.

  • Biểu hiện: rối loạn trí nhớ, lơ mơ, mất định hướng, thậm chí hôn mê.

  • Nguy cơ tử vong rất cao nếu bệnh tiến triển thành hôn mê gan.

4. Suy gan và suy thận

  • Khi khối u phá hủy phần lớn tế bào gan, gan không còn khả năng duy trì chức năng sống.

  • Có thể kéo theo hội chứng gan – thận, làm thận ngừng hoạt động.

  • Đây là nguyên nhân tử vong hàng đầu ở bệnh nhân ung thư gan giai đoạn cuối

Cách phòng ngừa ung thư gan hiệu quả

Ung thư gan là căn bệnh có thể phòng tránh được phần lớn nếu chúng ta chủ động trong việc bảo vệ sức khỏe. Các chuyên gia y tế khuyến cáo nên áp dụng những biện pháp sau:

1. Tiêm phòng viêm gan B – Lá chắn quan trọng nhất

  • 80% ca ung thư gan tại Việt Nam có liên quan đến virus viêm gan B (HBV) 

  • Vaccine viêm gan B có thể ngăn ngừa tới 95% nguy cơ nhiễm HBV.

  • Khuyến nghị:

    • Tiêm đủ 3 mũi cơ bản cho trẻ sơ sinh, trẻ em và người chưa từng tiêm.

    • Người trưởng thành có yếu tố nguy cơ cao (người sống chung với bệnh nhân HBV, nhân viên y tế, người chạy thận nhân tạo) cũng nên tiêm phòng.

2. Hạn chế rượu bia

  • Rượu bia là nguyên nhân chính gây xơ gan, từ đó tiến triển thành ung thư gan.

  • Một nghiên cứu của Hiệp hội Ung thư Hoa Kỳ (ACS) cho thấy: uống nhiều rượu bia làm tăng 2–3 lần nguy cơ ung thư gan (ACS).

  • Khuyến nghị:

    • Nam giới: không quá 2 đơn vị cồn/ngày (≈ 2 lon bia hoặc 2 ly vang nhỏ).

    • Nữ giới: không quá 1 đơn vị cồn/ngày.

    • Tốt nhất: giảm tối đa hoặc bỏ hẳn.

Ung thư gan cao liên quan thế nào với lạm dụng rượu bia?

3. Duy trì cân nặng hợp lý, tránh béo phì

  • Béo phì làm tăng nguy cơ mắc gan nhiễm mỡ không do rượu (NAFLD), bệnh có thể tiến triển thành xơ gan và ung thư gan.

  • Theo American Liver Foundation, khoảng 20% bệnh nhân NAFLD sẽ phát triển thành viêm gan mạn, xơ gan hoặc ung thư gan nếu không kiểm soát cân nặng.

  • Khuyến nghị:

    • Duy trì BMI từ 18.5 – 23 (theo chuẩn châu Á).

    • Tập thể dục ít nhất 150 phút/tuần (đi bộ nhanh, bơi, đạp xe).

4. Ăn uống lành mạnh, tránh thực phẩm độc hại cho gan

  • Hạn chế: đồ ăn nhiều dầu mỡ, thực phẩm chế biến sẵn, thịt đỏ quá mức.

  • Tuyệt đối tránh: ngũ cốc mốc, lạc mốc vì chứa aflatoxin – chất gây ung thư gan cực mạnh.

  • Khuyến khích: ăn nhiều rau xanh, trái cây, cá giàu omega-3, uống đủ nước.

Người bệnh ung thư gan nên ăn gì và kiêng gì?

5. Quan hệ tình dục an toàn, tránh lây truyền virus viêm gan

  • Virus HBV và HCV có thể lây qua đường máu và tình dục.

  • Biện pháp:

    • Sử dụng bao cao su.

    • Không dùng chung dao cạo râu, bàn chải đánh răng.

    • Chỉ truyền máu, tiêm chích tại cơ sở y tế an toàn.

6. Khám sức khỏe và tầm soát định kỳ

  • Người có yếu tố nguy cơ cao (nhiễm HBV, HCV, tiền sử gia đình, xơ gan, nghiện rượu, béo phì) nên:

    • Siêu âm gan + xét nghiệm AFP mỗi 6 tháng/lần.

    • Nếu có bất thường, bác sĩ sẽ chỉ định chụp CT hoặc MRI để chẩn đoán chính xác.

  • Nghiên cứu của Hiệp hội Gan Mật Hoa Kỳ (AASLD) cho thấy: tầm soát định kỳ giúp tăng 40% cơ hội phát hiện sớm ung thư gan, từ đó kéo dài tuổi thọ bệnh nhân

Các phương pháp điều trị ung thư gan hiện nay

Điều trị ung thư gan phụ thuộc vào giai đoạn bệnh, kích thước khối u, mức độ lan rộng, chức năng gan và tình trạng sức khỏe chung của bệnh nhân. Mục tiêu là loại bỏ khối u, ngăn bệnh tiến triển, cải thiện chất lượng sống và kéo dài thời gian sống.

1. Phẫu thuật cắt gan (Hepatectomy)

  • Nguyên lý: Cắt bỏ phần gan có chứa khối u.

  • Chỉ định: Bệnh nhân có khối u khu trú, gan còn hoạt động tốt (không bị xơ gan nặng, không suy gan).

  • Ưu điểm: Có thể loại bỏ hoàn toàn khối u → tăng cơ hội khỏi bệnh.

  • Nhược điểm: Không áp dụng được cho bệnh nhân gan yếu hoặc xơ gan nặng.

  • Dẫn chứng: Nghiên cứu đăng trên Annals of Surgery cho thấy, tỷ lệ sống 5 năm sau cắt gan có thể đạt 50–70% nếu phát hiện sớm 

2. Ghép gan (Liver transplantation)

  • Nguyên lý: Thay thế toàn bộ gan bệnh bằng gan hiến tặng khỏe mạnh.

  • Chỉ định: Bệnh nhân bị xơ gan mất bù hoặc ung thư gan giai đoạn sớm, nhưng không thể cắt gan do chức năng gan kém.

  • Ưu điểm: Điều trị triệt để cả ung thư gan và bệnh gan nền (xơ gan, suy gan).

  • Nhược điểm: Hạn chế do nguồn tạng hiến ít và nguy cơ thải ghép, chi phí cao.

  • Số liệu: Theo Hiệp hội Gan mật Mỹ (AASLD), ghép gan giúp 70–80% bệnh nhân ung thư gan giai đoạn sớm sống trên 5 năm.

3. Đốt u bằng sóng cao tần (RFA) hoặc vi sóng (MWA)

  • Nguyên lý: Sử dụng nhiệt độ cao từ sóng cao tần/vi sóng để phá hủy tế bào ung thư.

  • Chỉ định: Khối u nhỏ (<3cm), số lượng ít (≤3 khối), bệnh nhân không đủ điều kiện phẫu thuật.

  • Ưu điểm: Ít xâm lấn, thời gian hồi phục nhanh, có thể lặp lại nhiều lần.

  • Nhược điểm: Hiệu quả thấp hơn phẫu thuật nếu khối u lớn.

  • Nghiên cứu: Theo Journal of Hepatology, tỷ lệ kiểm soát tại chỗ sau RFA đạt 80–90% với u gan ≤3cm.

4. Tắc mạch hóa chất (TACE – Transarterial Chemoembolization)

  • Nguyên lý: Bơm trực tiếp hóa chất và chất gây tắc vào mạch máu nuôi khối u, làm khối u thiếu máu và hoại tử.

  • Chỉ định: Ung thư gan giai đoạn trung gian, không còn khả năng phẫu thuật triệt để.

  • Ưu điểm: Kiểm soát tiến triển bệnh, kéo dài thời gian sống, ít xâm lấn.

  • Nhược điểm: Không tiêu diệt hoàn toàn tế bào ung thư, có thể cần lặp lại nhiều lần.

  • Số liệu: Theo The Lancet Oncology, bệnh nhân được TACE có thể kéo dài thời gian sống thêm 20–30 tháng so với điều trị triệu chứng đơn thuần.

5. Điều trị toàn thân bằng thuốc nhắm trúng đích hoặc miễn dịch

  • Thuốc nhắm trúng đích (Targeted therapy): Ví dụ Sorafenib, Lenvatinib, Regorafenib… → ức chế sự phát triển mạch máu nuôi khối u.

  • Liệu pháp miễn dịch (Immunotherapy): Ví dụ Nivolumab, Pembrolizumab… → kích hoạt hệ miễn dịch tấn công tế bào ung thư.

  • Chỉ định: Ung thư gan giai đoạn tiến triển, đã di căn hoặc không đáp ứng các phương pháp khác.

  • Ưu điểm: Cải thiện đáng kể thời gian sống thêm, ít ảnh hưởng đến mô lành.

  • Nhược điểm: Giá thành cao, cần theo dõi tác dụng phụ lâu dài.

  • Dẫn chứng: Theo NEJM (New England Journal of Medicine), Sorafenib giúp kéo dài trung vị sống thêm 10,7 tháng so với 7,9 tháng ở nhóm không dùng thuốc.

Ung thư gan là căn bệnh nguy hiểm nhưng hoàn toàn có thể phòng ngừa và kiểm soát nếu chúng ta chủ động bảo vệ gan ngay từ hôm nay.

  • Nhận biết sớm dấu hiệu.

  • Khám và tầm soát định kỳ.

  • Thực hiện lối sống lành mạnh.

Gan chính là lá chắn bảo vệ cơ thể – hãy chăm sóc để lá chắn ấy luôn vững vàng.